नेपाली निर्माणमा 'पुरानो सोच' को जोखिम
काठमाडौं, पोखरा वा बुटवलका कुनै पनि टोलमा घुम्नुभयो भने तपाईंले एउटै दृश्य देख्नुहुनेछ: धमाधम ठडिएका कंक्रीट संरचनाहरू। तर एउटा प्रश्न जुन धेरै घरधनीहरूले जमिन हल्लिनु अघिसम्म सोध्न बिर्सन्छन्: के मेरो घर मजबुत मात्र छ कि लचिलो पनि? नेपालको भूकम्पीय जोखिमलाई हेर्दा 'बलियो' हुनु मात्र पर्याप्त छैन। यदि सामग्री धेरै कडा छ भने त्यो झट्कामा सजिलै भाँचिन्छ। नेपालको जलवायु र भूकम्पीय क्षेत्रका लागि उपयुक्त निर्माण सामग्री छनौट गर्दा लचकता (Ductility) र थर्मल मासमा ध्यान दिनु अनिवार्य छ।
नेपालमा निर्माण गर्दा अक्सर सबै ठाउँमा एउटै तरिका अपनाइन्छ। सोलुखुम्बुको चिसो होस् वा नेपालगन्जको ४० डिग्री गर्मी, हामी एउटै प्रकारका भारी इँटा र कंक्रीट प्रयोग गर्छौं। यसले तपाईंको बसाईलाई कष्टकर मात्र बनाउँदैन, भूकम्पको समयमा घरको सुरक्षामा पनि आँच पुर्याउँछ। हाम्रो विशिष्ट भूगोलका लागि उपयुक्त सामग्री कसरी छनौट गर्ने त? यहाँ केही व्यावहारिक सुझावहरू छन्।
स्टिलको दोधार: ग्रेड ५०० कि ५०० डी (Fe 500D)?
धेरैजसो नेपाली घरधनीहरू पसलमा गएर '५०० ग्रेड' को डण्डी माग्छन्। तर, तपाईंको सुरक्षाका लागि Fe 500D मा भएको 'D' अक्षर सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छ। काठमाडौं उपत्यका जस्ता भूकम्पीय क्षेत्रमा तपाईंलाई यस्तो डण्डी चाहिन्छ जसले नभाँचिकन आफूलाई मोड्न सकोस्।
- मार्किङ हेर्नुहोस्: डण्डीमा 'D' लेखिएको छ कि छैन सधैं जाँच गर्नुहोस्। यसको मूल्य प्रतिकिलो रु २ देखि ५ मात्र बढी पर्न सक्छ, तर यसले भूकम्पमा घर ढल्नबाट जोगाउन सक्छ।
- भण्डारणमा ध्यान: साइटमा डण्डीलाई वर्षामा खुला छोड्दा खिया लाग्छ। खिया लागेको डण्डीले कंक्रीटसँगको पकड गुमाउँछ। डण्डीलाई काठको फ्ल्याक माथि राखेर प्लास्टिकले छोप्ने गर्नुहोस्।
इँटाको विकल्प: रातो इँटा कि एएसी (AAC) ब्लक?
नेपाली निर्माणमा रातो इँटाको प्रयोग परम्परागत छ, तर यसका दुई ठूला कमजोरी छन्: यो धेरै भारी हुन्छ र यसले तापक्रम सन्तुलन गर्न सक्दैन। भूकम्प आउँदा घरको पर्खाल जति भारी भयो, त्यसले त्यति नै बढी क्षति निम्त्याउँछ। त्यसैले नेपालको जलवायु र भूकम्पीय क्षेत्रका लागि उपयुक्त निर्माण सामग्री छनौट गर्दा वजनमा ध्यान दिनु जरुरी छ।
ललितपुर र चितवन जस्ता सहरहरूमा अचेल एएसी (AAC) ब्लक लोकप्रिय हुँदैछ। यो साधारण इँटा भन्दा झण्डै तीन गुणा हलुका हुन्छ, जसले गर्दा घरको कुल भार कम हुन्छ। गर्मी ठाउँमा यसले कोठा चिसो राख्न र काठमाडौंको जाडोमा कोठा न्यानो बनाउन मद्दत गर्छ।
सिमेन्टको ग्रेड र २८ दिनको नियम
नेपालमा हामी सिमेन्टको ब्रान्डमा धेरै र ग्रेडमा कम ध्यान दिन्छौं। घरको पिलर र बिमका लागि ओपिसी (OPC) ४३ वा ५३ ग्रेड उपयुक्त हुन्छ। तर धेरैजसो कामदारले सिमेन्टमा धेरै पानी मिसाउँछन्, जसले सिमेन्टको शक्ति घटाउँछ।
- पानी र सिमेन्टको अनुपात: सिमेन्टमा जति धेरै पानी थपिन्छ, त्यसको शक्ति त्यति नै घट्छ। मसला नरम बनाउन पानीको सट्टा 'प्लास्टिसाइजर' प्रयोग गर्न सकिन्छ।
- क्युइङ (Curing): फागुन-चैतको सुख्खा हावाले कंक्रीटको ओस चाँडै सुकाउँछ। त्यसैले कम्तीमा १४ दिनसम्म राम्ररी पानी हालेर भिजाउनु अनिवार्य छ।
तराई र पहाडको जलवायु अनुसारको छनौट
धरानमा बन्ने घर र धुलिखेलमा बन्ने घरको आवश्यकता फरक हुन्छ। तराईमा जमिनबाट आउने ओस (Dampness) मुख्य समस्या हो। जग खन्ने बेलैमा राम्रो क्वालिटीको बिटुमिन (Bitumen) र वाटरप्रुफिङ केमिकल प्रयोग गर्दा पछि रंग उप्किने र ओस आउने समस्याबाट बच्न सकिन्छ। लाखौं रुपैयाँ मर्मतमा खर्च हुनुबाट बचाउन सुरुमै लगानी गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ।
निष्कर्ष र सुझाव
घर बनाउनु भनेको जीवनभरको कमाई लगानी गर्नु हो। आफ्नो परिवारलाई सुरक्षित राख्न Fe 500D डण्डीको प्रयोग गर्नुहोस्, घरको भार कम गर्न हलुका निर्माण सामग्री रोज्नुहोस् र निर्माण स्थलमा इन्जिनियरको सल्लाह अनुसार काम गर्नुहोस्। वास्तुवेद डिजाइनमा हामी आधुनिक इन्जिनियरिङ र वास्तु शास्त्रको उचित मिश्रण गरी सुरक्षित र सुन्दर घर निर्माणमा सहयोग गर्छौं। यदि तपाईं पनि नेपालको भूगोल सुहाउँदो घर बनाउन चाहनुहुन्छ भने हामीलाई सम्झनुहोस्।